Preambula
Qısa
nəticə
Nazir
müavininin “məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə (oxu bağçalara) gedən uşaqlar
sonradan daha yaxşı nəticə göstərirlər” fikri müşahidə səviyyəsində əsaslıdır:
PISA və TIMSS məlumatlarında məktəbəqədər təhsildə iştirak etmiş uşaqların orta
nəticələri çox vaxt daha yüksək görünür. Lakin “uşaqlar məhz bağçaya getdiklərinə
görə daha uğurludurlar” nəticəsi daha güclü səbəb-nəticə iddiasıdır və
PISA/TIMSS kimi müşahidə məlumatları bunu öz-özlüyündə sübut etmir.
Azərbaycan
üçün ən vacib məqam budur: PISA 2022 əsasında OECD/UNICEF-in Şərq Tərəfdaşlığı
hesabatında Bakı üzrə məktəbəqədər təhsildə iştirakla 15 yaşdakı nəticələr
arasında müsbət əlaqə göstərilir, lakin bu əlaqənin böyük hissəsinin şagirdlərin
sosial-iqtisadi statusu ilə (oxu valideynlərin maddi imkanları ilə) izah
olunduğu qeyd edilir. TIMSS 2011 üzrə IEA analizi isə sosial-iqtisadi fon nəzərə
alındıqdan sonra Azərbaycan üçün məktəbəqədər təhsil üstünlüyünü statistik əhəmiyyətli
hesab etmir və müəlliflər məlumatların korrelyativ olduğunu, səbəb-nəticə
çıxarmaq üçün istifadə edilməməli olduğunu açıq yazırlar.[1][2]
1.
PISA 2022: Bakı üzrə nə görürük?
OECD
və UNICEF-in 2024-cü ildə dərc etdiyi “Education in the Eastern Partnership:
Findings from PISA” hesabatı PISA 2022 məlumatları əsasında Bakı (Azərbaycan),
Gürcüstan, Moldova və Ukraynanın iştirak edən regionlarını ayrıca təhlil edir.
Burada Azərbaycan üzrə nəticələrin bütün ölkəni deyil, məhz Bakı seçməsini əhatə
etdiyini nəzərə almaq vacibdir.[3]
Hesabata
görə, Bakıda məktəbəqədər təhsildə iştirak artıb, lakin OECD ölkələri ilə
müqayisədə aşağı olaraq qalır. Məktəbəqədər təhsildə iştirak etmiş şagirdlər 15
yaşında daha yüksək nəticə göstərməyə meyllidirlər. Bununla belə, OECD bu müsbət
əlaqənin əsasən şagirdlərin sosial-iqtisadi statusu ilə izah olunduğunu
vurğulayır. Başqa sözlə, xam müqayisədə görünən “bağça üstünlüyünün” mühüm hissəsi
bağçaya gedən və getməyən uşaqların ailə və sosial-iqtisadi fonlarının fərqli
olması ilə bağlıdır.[4]
Bu nəticə
“bağçanın heç bir təsiri yoxdur” demək deyil. Sadəcə, PISA məlumatından
bağçanın ayrıca "causal" (səbəb) təsirini etibarlı şəkildə ayırmaq
mümkün olmadığını göstərir.
2.
TIMSS 2011: Azərbaycan üçün daha sərt metodoloji xəbərdarlıq
IEA-nın
TIMSS 2011 məlumatları əsasında 37 təhsil sistemini əhatə edən təhlilində IV
sinif riyaziyyat nəticələri məktəbəqədər təhsildə iştirakla müqayisə edilir. Müəlliflər
əvvəlcədən bildirirlər ki, məlumatlar kross-seksional olduğuna görə analiz
korrelyativ xarakter daşıyır və səbəb-nəticə əlaqəsi çıxarmaq üçün istifadə
edilməməlidir.[5]
Təhlildə sosial-iqtisadi fon nəzərə alındıqdan sonra yalnız 17 təhsil sistemində məktəbəqədər təhsildə iştirak edən uşaqların üstünlüyü statistik əhəmiyyətli qalır. Azərbaycan həmin sistemlər sırasında deyil. Bu, “TIMSS Azərbaycanda bağçaya getməyin sonrakı riyaziyyat uğuruna səbəb olduğunu sübut edir” ifadəsini elmi baxımdan müdafiə etməyi çətinləşdirir.
3. “Valideyn demoqrafiyası nəzərə alınır” arqumenti nə qədər güclüdür?
Nazir
müavini mənim şərhimə cavabda qeyd edir ki, valideyn demoqrafiyası nəszərə
alınır. Bu arqument vacibdir, lakin problemi tam həll etmir. PISA-nın ESCS
indeksi evdəki maddi imkanlar, valideynlərin təhsil səviyyəsi və məşğulluğu
kimi göstəricilərdən istifadə edir. Belə nəzarət "selection bias"
problemini azaldır, amma bütün ailə fərqlərini ölçmür.
İki
ailənin gəliri, valideynlərin təhsili və peşəsi eyni ola bilər, lakin uşağın
gündəlik inkişaf mühiti tamamilə fərqli ola bilər: valideynin uşağa kitab
oxuması, söhbətin keyfiyyəti, söz ehtiyatının zənginliyi, say oyunları, ekran
vaxtı, yuxu rejimi, emosional münasibət, təhsilə gözləntilər, nənə-babanın
iştirakı və digər amillər standart sosial-iqtisadi göstəricilərdə tam tutulmaya
bilər.
Beləliklə,
müşahidə olunan əlaqənin bir hissəsi bu mexanizmlə yarana bilər: təhsilə daha
çox əhəmiyyət verən ailə həm uşağı bağçaya göndərir, həm də evdə onun
inkişafına daha çox sərmayə qoyur. Bu halda “bağçaya getmək” sonrakı uğurun səbəbi
olmaqla yanaşı, ailənin təhsilə münasibətinin göstəricisi də ola bilər.
4.
Amma əks nəticə də səhvdir: “deməli, bağçanın təsiri yoxdur”
PISA
və TIMSS-in səbəb-nəticəni tam sübut etməməsi məktəbəqədər təhsilin real
"causal" təsirinin olmadığı demək deyil. Bunun üçün daha güclü tədqiqat
metodlarına - randomizə edilmiş sınaqlara, qəbul lotereyalarına və digər
"quasi-experimental" metodlara baxmaq lazımdır.
Boston
dövlət məktəbəqədər proqramlarında qəbul lotereyalarından istifadə edən
Gray-Lobe, Pathak və Walters uzunmüddətli nəticələrdə məktəbəqədər təhsilin
kollecə davamiyyət, SAT imtahanında iştirak və orta məktəbi bitirmə ehtimalını
artırdığını, intizamla bağlı bəzi mənfi nəticələri azaltdığını, lakin dövlət
standart testlərində aşkar edilən davamlı təsir yaratmadığını göstəriblər. Bu,
məktəbəqədər təhsilin bəzi nəticələrə real səbəb təsiri göstərə biləcəyini,
amma həmin təsirin mütləq test balında görünmədiyini göstərir.[6]
Digər
tərəfdən, Tennessee Voluntary Pre-K proqramının randomizə edilmiş uzunmüddətli
qiymətləndirilməsi daha ehtiyatlı nəticə verir. Proqram ilkin məktəbə hazırlıq
bacarıqlarını yaxşılaşdırsa da, üstünlüklər sonradan itib və VI sinfə qədər bəzi
akademik və davranış göstəricilərində "treatment" qrupunun nəticələri
kontrol qrupundan aşağı olub. Bu nəticə “istənilən bağça istənilən uşaq üçün
avtomatik faydalıdır” iddiasının da elmi əsasının olmadığını göstərir.[7]
5.
Əsas "causal" sual: “Bağça nə ilə müqayisə olunur?”
“Bağçaya
getdi / getmədi” bölgüsü uşağın real alternativ inkişaf mühitini gizlədir.
Bağçaya getməyən bir uşaq günün böyük hissəsini ekran qarşısında və az böyüklər
ünsiyyəti ilə keçirə bilər. Digər uşaq isə evdə valideyn və ya nənə-baba ilə
kitab oxuya, danışa, oyun vasitəsilə rəqəmləri öyrənə, açıq havada və digər
uşaqlarla aktiv sosiallaşa bilər. Bu iki “bağçaya getməyən” uşağın inkişaf
mühiti eyni deyil.
Ona
görə elmi baxımdan daha düzgün sual “Bağça faydalıdırmı?” deyil, “Hansı keyfiyyətdə
məktəbəqədər proqram, hansı uşaq üçün, hansı alternativ inkişaf mühiti ilə
müqayisədə nə qədər faydalıdır?” sualıdır.
Yekun
Azərbaycan
üzrə mövcud PISA və TIMSS məlumatlarından çıxarıla bilən ən düzgün nəticə
budur: məktəbəqədər təhsildə iştirakla sonrakı akademik nəticələr arasında
korrelyasiya müşahidə olunur, lakin bu məlumatlar bağçanın özünün həmin
üstünlüyün səbəbi olduğunu sübut etmir. Sosial-iqtisadi fon nəzərə alındıqda
Bakı/Azərbaycan üzrə əlaqə xeyli zəifləyir və TIMSS 2011 analizində statistik əhəmiyyətli
üstünlük qalmır.
Eyni
zamanda, bundan “uşağı evdə saxlamaq bağçadan daha yaxşıdır” nəticəsi də
çıxmır. Causal beynəlxalq tədqiqatlar göstərir ki, keyfiyyətli məktəbəqədər
proqramlar müəyyən uşaqlar və müəyyən nəticələr üçün real fayda yarada bilər; təsirin
ölçüsü və davamlılığı proqramın keyfiyyətindən, uşağın ailə şəraitindən və
bağçaya getmədiyi halda hansı alternativ inkişaf mühitində olacağından
asılıdır.
Elmi baxımdan ən dəqiq formulasiya: “Məktəbəqədər dövrdə keyfiyyətli inkişaf mühiti vacibdir. Lakin PISA və TIMSS məlumatlarından təkcə ‘uşaq bağçaya getdiyinə görə daha yaxşı oxuyur’ nəticəsi çıxarmaq olmaz.”
Bir
neçə ay öncə Təhsil nazirliyi infuyenserləri bir araya toplayaraq öz inkişaf
strategiyaları barədə danışdı. Mən böyük fokusun məktəbəqədər və ali təhsil üzərində
olduğunu anlamadığımı dedim. Azərbaycan kimi ölkə üçün daha vacib məktəb və peşə
təhsilidir.
Mənə cavabda nazirlikdə şöbə müdiri çalışan Leyla Xəlilova-Rzazadə bildirdi ki, Harvard araşdırmaları onu göstərir ki, məktəbəqədər təhsil növbəti təhsil pillələrində daha uğurlu nəticə göstərən uşaqlar böyüdür.
İqtisadçılar arasında belə bir zarafat var:
Dünyada
baş verən fəlakətlərin arxasında hər zaman bir Harvard professoru dayanıb.
Bir fundamental məsələni anlamaq lazımdır ki, müasir akademik mühit solçu neo-marksisit və neo-trotskiistlərdən ibarətdir. Onların əsas məqsədi nuklear ailəni dağıdılması, valideynlərin uşaqlarına bağılılığını mümkün qədər tez dağıdılmasını, hər ərin, həm arvadın tez işə çıxaraq vergi ödəməsini və uşaqların mümkün qədər tez dövlət təhsil müəssisələrinə cəlb edərək ona Marksizm, Leninizm ideyaları ilə beyinlərini yumaqdır.
Uşağı bir neçə aylığında çarpayında qoy, qışqırsın, ağlasın, amma yaxınlaşma, sənsiz yatmağa öyrənsin (baby sleep training) adı ilə ana və övlad bağını kəsirlər. 6 həftəliyindən artıq uşağını "day care" adlandırılan məntəqələrə gətirin, işə çıxın. Özünüzü seçin, kredit götürüb daha bahalı telefon, maşın alın. Bu günlə yaşayın və s. Təəccüblü deyil ki, belə valideynlərin uşaqları gələcəkdə ailə qura bilmir və ümumiyyətlə istəmir. Uşaq vaxtlarında anası, atası ilə bağ qurmayan uşaq heç kimlə bağ qura bilmir.
Mən bu barədə onları xəbərdar etdim ki, Təhsil Nəzirliyi Azərbaycanda solçu propaqandanın ən böyük qurbanına çevrilir. Onların "uşaqları bağçaya verin, daha yaxşı nəticə göstərəcək" yanlış mesajları gələcəkdə Azərbaycan əhalisinin daha da azalmasına gətirərək, Azərbaycanlıların bir millət kimi formalaşmasına ən böyük təhlükədir.
[1]IEA (2013),
Preschool Participation and Math Achievement, IEA Policy Brief, No. 2, December
2013. TIMSS 2011 üzrə 37 təhsil sisteminin təhlili; müəlliflər cross-sectional
məlumatların korrelyativ olduğunu və causality çıxarmaq üçün istifadə edilməməli
olduğunu xüsusi qeyd edirlər.
https://www.iea.nl/sites/default/files/2019-04/IEA_Policy_Brief_Dec2013.pdf
[2]OECD/UNICEF
(2024), Education in the Eastern Partnership: Findings from PISA. OECD
Publishing. Hesabat PISA 2022 üzrə Baku (Azerbaijan), Georgia, Moldova və
Ukraynanın iştirak edən regionlarını təhlil edir və məktəbəqədər təhsil ilə 15
yaşdakı nəticələr arasındakı müsbət əlaqənin əsasən sosial-iqtisadi statusla
izah olunduğunu bildirir.
https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en.html
[3]OECD/UNICEF
(2024), Education in the Eastern Partnership: Findings from PISA, “Education in
Eastern Partnership countries and economies”. PISA 2022-də Azərbaycan üzrə
iştirak edən vahid Baku (Azerbaijan) kimi göstərilir; nəticələr bütün Azərbaycan
üzrə milli reprezentativ seçmə kimi təqdim edilmir.
https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en/full-report/education-in-eastern-partnership-countries-and-economies_94c718a9.html
[4]OECD/UNICEF
(2024), eyni hesabat, “Equity in students’ education opportunities”. Məktəbəqədər
təhsildə iştirakın nəticələrlə müsbət əlaqəli olduğu, lakin bu əlaqənin böyük
hissəsinin şagirdlərin sosial-iqtisadi statusu ilə izah olunduğu göstərilir.
https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en/full-report/equity-in-students-education-opportunities_d36cef31.html
[5]IEA (2013),
Preschool Participation and Math Achievement. TIMSS 2011 analizində
sosial-iqtisadi fon üçün düzəlişdən sonra yalnız 17 sistemdə preschool
üstünlüyü statistik əhəmiyyətli qalır; Azərbaycan bu qrupda deyil.
https://www.iea.nl/sites/default/files/2019-04/IEA_Policy_Brief_Dec2013.pdf
[6]Gray-Lobe, G.,
Pathak, P. A., & Walters, C. R. (2021), The Long-Term Effects of Universal
Preschool in Boston, NBER Working Paper No. 28756, DOI: 10.3386/w28756. Qəbul
lotereyaları əsasında preschool-un kollecə davamiyyət, SAT participation və
high-school graduation-a müsbət təsiri, dövlət achievement testlərinə isə aşkar
təsirinin olmadığı göstərilir. https://www.nber.org/papers/w28756
[7]Durkin, K.,
Lipsey, M. W., Farran, D. C., & Wiesen, S. E. (2022), “Effects of a
Statewide Prekindergarten Program on Children’s Achievement and Behavior
through Sixth Grade”, Developmental Psychology, 58(3), 470–484. DOI:
10.1037/dev0001301. Tennessee Voluntary Pre-K proqramının randomizə edilmiş
longitudinal qiymətləndirilməsi.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9716729/
No comments:
Post a Comment