Məktəbəqədər təhsil uşaqların sonrakı akademik uğuruna səbəb olurmu?

Preambula

11 avqust 2026-cı il tarixdə təhsil nazirinin müavini çox sevdiyim və hörmət etdiyim Kənan Kərimzadə Təhsil TV-də yayımlanan müsahibəsində qeyd edib ki, 

"PİSA qiymətləndirmələri, həm TİMSS qiymətləndirmələri göstərir ki, fərqi yoxdur uşaqları istəyirsiniz 4-cü sinifdə, istəyirsiniz 8-ci sinifdə, istəyirsiniz 15 yaşında, biz onların test nəticələrini, imtahan nəticələrinə baxdıqda, görə bilərik ki, məktəbəqədər təhsilə ən azı bir il getmiş uşaqların nəticələri heç  getməyənlərə münasibətdə ən azı 10%, müəyyən hallarda 30-40% daha yuxarıdır." (istinad: https://shorturl.at/KEzop)

Bu mənə şübhəli göründü, çünki uşaqların məktəbəqədər təhsilindən çox, valideynlərin onların inkişafına ayırdığı vaxtı daha vacib hesab edirəm. Yəni ata bə ana uşağının inkişafına nə qədər çox öz vaxtını ayırsa, bir o qədər də uşaq yaxşı nəticə göstərər. Bu günə qədər uğurlu akademik nəticə göstərmiş uşaqlarda məhz bu patterni müşahidə etmişəm. Amma mənim müşahidən yetərli deyil, araşdırmalara baxaq, nazir müavinin sözlərini analiz etmək lazımdır.

Qısa nəticə

Nazir müavininin “məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə (oxu bağçalara) gedən uşaqlar sonradan daha yaxşı nəticə göstərirlər” fikri müşahidə səviyyəsində əsaslıdır: PISA və TIMSS məlumatlarında məktəbəqədər təhsildə iştirak etmiş uşaqların orta nəticələri çox vaxt daha yüksək görünür. Lakin “uşaqlar məhz bağçaya getdiklərinə görə daha uğurludurlar” nəticəsi daha güclü səbəb-nəticə iddiasıdır və PISA/TIMSS kimi müşahidə məlumatları bunu öz-özlüyündə sübut etmir.

Azərbaycan üçün ən vacib məqam budur: PISA 2022 əsasında OECD/UNICEF-in Şərq Tərəfdaşlığı hesabatında Bakı üzrə məktəbəqədər təhsildə iştirakla 15 yaşdakı nəticələr arasında müsbət əlaqə göstərilir, lakin bu əlaqənin böyük hissəsinin şagirdlərin sosial-iqtisadi statusu ilə (oxu valideynlərin maddi imkanları ilə) izah olunduğu qeyd edilir. TIMSS 2011 üzrə IEA analizi isə sosial-iqtisadi fon nəzərə alındıqdan sonra Azərbaycan üçün məktəbəqədər təhsil üstünlüyünü statistik əhəmiyyətli hesab etmir və müəlliflər məlumatların korrelyativ olduğunu, səbəb-nəticə çıxarmaq üçün istifadə edilməməli olduğunu açıq yazırlar.[1][2]

1. PISA 2022: Bakı üzrə nə görürük?

OECD və UNICEF-in 2024-cü ildə dərc etdiyi “Education in the Eastern Partnership: Findings from PISA” hesabatı PISA 2022 məlumatları əsasında Bakı (Azərbaycan), Gürcüstan, Moldova və Ukraynanın iştirak edən regionlarını ayrıca təhlil edir. Burada Azərbaycan üzrə nəticələrin bütün ölkəni deyil, məhz Bakı seçməsini əhatə etdiyini nəzərə almaq vacibdir.[3]

Hesabata görə, Bakıda məktəbəqədər təhsildə iştirak artıb, lakin OECD ölkələri ilə müqayisədə aşağı olaraq qalır. Məktəbəqədər təhsildə iştirak etmiş şagirdlər 15 yaşında daha yüksək nəticə göstərməyə meyllidirlər. Bununla belə, OECD bu müsbət əlaqənin əsasən şagirdlərin sosial-iqtisadi statusu ilə izah olunduğunu vurğulayır. Başqa sözlə, xam müqayisədə görünən “bağça üstünlüyünün” mühüm hissəsi bağçaya gedən və getməyən uşaqların ailə və sosial-iqtisadi fonlarının fərqli olması ilə bağlıdır.[4]

Bu nəticə “bağçanın heç bir təsiri yoxdur” demək deyil. Sadəcə, PISA məlumatından bağçanın ayrıca "causal" (səbəb) təsirini etibarlı şəkildə ayırmaq mümkün olmadığını göstərir.

2. TIMSS 2011: Azərbaycan üçün daha sərt metodoloji xəbərdarlıq

IEA-nın TIMSS 2011 məlumatları əsasında 37 təhsil sistemini əhatə edən təhlilində IV sinif riyaziyyat nəticələri məktəbəqədər təhsildə iştirakla müqayisə edilir. Müəlliflər əvvəlcədən bildirirlər ki, məlumatlar kross-seksional olduğuna görə analiz korrelyativ xarakter daşıyır və səbəb-nəticə əlaqəsi çıxarmaq üçün istifadə edilməməlidir.[5]

Təhlildə sosial-iqtisadi fon nəzərə alındıqdan sonra yalnız 17 təhsil sistemində məktəbəqədər təhsildə iştirak edən uşaqların üstünlüyü statistik əhəmiyyətli qalır. Azərbaycan həmin sistemlər sırasında deyil. Bu, “TIMSS Azərbaycanda bağçaya getməyin sonrakı riyaziyyat uğuruna səbəb olduğunu sübut edir” ifadəsini elmi baxımdan müdafiə etməyi çətinləşdirir.

3. “Valideyn demoqrafiyası nəzərə alınır” arqumenti nə qədər güclüdür?

Nazir müavini mənim şərhimə cavabda qeyd edir ki, valideyn demoqrafiyası nəszərə alınır. Bu arqument vacibdir, lakin problemi tam həll etmir. PISA-nın ESCS indeksi evdəki maddi imkanlar, valideynlərin təhsil səviyyəsi və məşğulluğu kimi göstəricilərdən istifadə edir. Belə nəzarət "selection bias" problemini azaldır, amma bütün ailə fərqlərini ölçmür.

İki ailənin gəliri, valideynlərin təhsili və peşəsi eyni ola bilər, lakin uşağın gündəlik inkişaf mühiti tamamilə fərqli ola bilər: valideynin uşağa kitab oxuması, söhbətin keyfiyyəti, söz ehtiyatının zənginliyi, say oyunları, ekran vaxtı, yuxu rejimi, emosional münasibət, təhsilə gözləntilər, nənə-babanın iştirakı və digər amillər standart sosial-iqtisadi göstəricilərdə tam tutulmaya bilər.

Beləliklə, müşahidə olunan əlaqənin bir hissəsi bu mexanizmlə yarana bilər: təhsilə daha çox əhəmiyyət verən ailə həm uşağı bağçaya göndərir, həm də evdə onun inkişafına daha çox sərmayə qoyur. Bu halda “bağçaya getmək” sonrakı uğurun səbəbi olmaqla yanaşı, ailənin təhsilə münasibətinin göstəricisi də ola bilər.

4. Amma əks nəticə də səhvdir: “deməli, bağçanın təsiri yoxdur”

PISA və TIMSS-in səbəb-nəticəni tam sübut etməməsi məktəbəqədər təhsilin real "causal" təsirinin olmadığı demək deyil. Bunun üçün daha güclü tədqiqat metodlarına - randomizə edilmiş sınaqlara, qəbul lotereyalarına və digər "quasi-experimental" metodlara baxmaq lazımdır.

Boston dövlət məktəbəqədər proqramlarında qəbul lotereyalarından istifadə edən Gray-Lobe, Pathak və Walters uzunmüddətli nəticələrdə məktəbəqədər təhsilin kollecə davamiyyət, SAT imtahanında iştirak və orta məktəbi bitirmə ehtimalını artırdığını, intizamla bağlı bəzi mənfi nəticələri azaltdığını, lakin dövlət standart testlərində aşkar edilən davamlı təsir yaratmadığını göstəriblər. Bu, məktəbəqədər təhsilin bəzi nəticələrə real səbəb təsiri göstərə biləcəyini, amma həmin təsirin mütləq test balında görünmədiyini göstərir.[6]

Digər tərəfdən, Tennessee Voluntary Pre-K proqramının randomizə edilmiş uzunmüddətli qiymətləndirilməsi daha ehtiyatlı nəticə verir. Proqram ilkin məktəbə hazırlıq bacarıqlarını yaxşılaşdırsa da, üstünlüklər sonradan itib və VI sinfə qədər bəzi akademik və davranış göstəricilərində "treatment" qrupunun nəticələri kontrol qrupundan aşağı olub. Bu nəticə “istənilən bağça istənilən uşaq üçün avtomatik faydalıdır” iddiasının da elmi əsasının olmadığını göstərir.[7]

5. Əsas "causal" sual: “Bağça nə ilə müqayisə olunur?”

“Bağçaya getdi / getmədi” bölgüsü uşağın real alternativ inkişaf mühitini gizlədir. Bağçaya getməyən bir uşaq günün böyük hissəsini ekran qarşısında və az böyüklər ünsiyyəti ilə keçirə bilər. Digər uşaq isə evdə valideyn və ya nənə-baba ilə kitab oxuya, danışa, oyun vasitəsilə rəqəmləri öyrənə, açıq havada və digər uşaqlarla aktiv sosiallaşa bilər. Bu iki “bağçaya getməyən” uşağın inkişaf mühiti eyni deyil.

Ona görə elmi baxımdan daha düzgün sual “Bağça faydalıdırmı?” deyil, “Hansı keyfiyyətdə məktəbəqədər proqram, hansı uşaq üçün, hansı alternativ inkişaf mühiti ilə müqayisədə nə qədər faydalıdır?” sualıdır.

Yekun

Azərbaycan üzrə mövcud PISA və TIMSS məlumatlarından çıxarıla bilən ən düzgün nəticə budur: məktəbəqədər təhsildə iştirakla sonrakı akademik nəticələr arasında korrelyasiya müşahidə olunur, lakin bu məlumatlar bağçanın özünün həmin üstünlüyün səbəbi olduğunu sübut etmir. Sosial-iqtisadi fon nəzərə alındıqda Bakı/Azərbaycan üzrə əlaqə xeyli zəifləyir və TIMSS 2011 analizində statistik əhəmiyyətli üstünlük qalmır.

Eyni zamanda, bundan “uşağı evdə saxlamaq bağçadan daha yaxşıdır” nəticəsi də çıxmır. Causal beynəlxalq tədqiqatlar göstərir ki, keyfiyyətli məktəbəqədər proqramlar müəyyən uşaqlar və müəyyən nəticələr üçün real fayda yarada bilər; təsirin ölçüsü və davamlılığı proqramın keyfiyyətindən, uşağın ailə şəraitindən və bağçaya getmədiyi halda hansı alternativ inkişaf mühitində olacağından asılıdır.

Elmi baxımdan ən dəqiq formulasiya: “Məktəbəqədər dövrdə keyfiyyətli inkişaf mühiti vacibdir. Lakin PISA və TIMSS məlumatlarından təkcə ‘uşaq bağçaya getdiyinə görə daha yaxşı oxuyur’ nəticəsi çıxarmaq olmaz.”

Epiloq

Bir neçə ay öncə Təhsil nazirliyi infuyenserləri bir araya toplayaraq öz inkişaf strategiyaları barədə danışdı. Mən böyük fokusun məktəbəqədər və ali təhsil üzərində olduğunu anlamadığımı dedim. Azərbaycan kimi ölkə üçün daha vacib məktəb və peşə təhsilidir.

Mənə cavabda nazirlikdə şöbə müdiri çalışan Leyla Xəlilova-Rzazadə bildirdi ki, Harvard araşdırmaları onu göstərir ki, məktəbəqədər təhsil növbəti təhsil pillələrində daha uğurlu nəticə göstərən uşaqlar böyüdür.

İqtisadçılar arasında belə bir zarafat var:

Dünyada baş verən fəlakətlərin arxasında hər zaman bir Harvard professoru dayanıb.

Bir fundamental məsələni anlamaq lazımdır ki, müasir akademik mühit solçu neo-marksisit və neo-trotskiistlərdən ibarətdir. Onların əsas məqsədi nuklear ailəni dağıdılması, valideynlərin uşaqlarına bağılılığını mümkün qədər tez dağıdılmasını, hər ərin, həm arvadın tez işə çıxaraq vergi ödəməsini və uşaqların mümkün qədər tez dövlət təhsil müəssisələrinə cəlb edərək ona Marksizm, Leninizm ideyaları ilə beyinlərini yumaqdır.

Uşağı bir neçə aylığında çarpayında qoy, qışqırsın, ağlasın, amma yaxınlaşma, sənsiz yatmağa öyrənsin (baby sleep training) adı ilə ana və övlad bağını kəsirlər. 6 həftəliyindən artıq uşağını "day care" adlandırılan məntəqələrə gətirin, işə çıxın. Özünüzü seçin, kredit götürüb daha bahalı telefon, maşın alın. Bu günlə yaşayın və s. Təəccüblü deyil ki, belə valideynlərin uşaqları gələcəkdə ailə qura bilmir və ümumiyyətlə istəmir. Uşaq vaxtlarında anası, atası ilə bağ qurmayan uşaq heç kimlə bağ qura bilmir.

Mən bu barədə onları xəbərdar etdim ki, Təhsil Nəzirliyi Azərbaycanda solçu propaqandanın ən böyük qurbanına çevrilir. Onların "uşaqları bağçaya verin, daha yaxşı nəticə göstərəcək" yanlış mesajları gələcəkdə Azərbaycan əhalisinin daha da azalmasına gətirərək, Azərbaycanlıların bir millət kimi formalaşmasına ən böyük təhlükədir.  

---

[1]IEA (2013), Preschool Participation and Math Achievement, IEA Policy Brief, No. 2, December 2013. TIMSS 2011 üzrə 37 təhsil sisteminin təhlili; müəlliflər cross-sectional məlumatların korrelyativ olduğunu və causality çıxarmaq üçün istifadə edilməməli olduğunu xüsusi qeyd edirlər. https://www.iea.nl/sites/default/files/2019-04/IEA_Policy_Brief_Dec2013.pdf

[2]OECD/UNICEF (2024), Education in the Eastern Partnership: Findings from PISA. OECD Publishing. Hesabat PISA 2022 üzrə Baku (Azerbaijan), Georgia, Moldova və Ukraynanın iştirak edən regionlarını təhlil edir və məktəbəqədər təhsil ilə 15 yaşdakı nəticələr arasındakı müsbət əlaqənin əsasən sosial-iqtisadi statusla izah olunduğunu bildirir. https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en.html

[3]OECD/UNICEF (2024), Education in the Eastern Partnership: Findings from PISA, “Education in Eastern Partnership countries and economies”. PISA 2022-də Azərbaycan üzrə iştirak edən vahid Baku (Azerbaijan) kimi göstərilir; nəticələr bütün Azərbaycan üzrə milli reprezentativ seçmə kimi təqdim edilmir. https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en/full-report/education-in-eastern-partnership-countries-and-economies_94c718a9.html

[4]OECD/UNICEF (2024), eyni hesabat, “Equity in students’ education opportunities”. Məktəbəqədər təhsildə iştirakın nəticələrlə müsbət əlaqəli olduğu, lakin bu əlaqənin böyük hissəsinin şagirdlərin sosial-iqtisadi statusu ilə izah olunduğu göstərilir. https://www.oecd.org/en/publications/education-in-the-eastern-partnership-findings-from-pisa_d5d6f109-en/full-report/equity-in-students-education-opportunities_d36cef31.html

[5]IEA (2013), Preschool Participation and Math Achievement. TIMSS 2011 analizində sosial-iqtisadi fon üçün düzəlişdən sonra yalnız 17 sistemdə preschool üstünlüyü statistik əhəmiyyətli qalır; Azərbaycan bu qrupda deyil. https://www.iea.nl/sites/default/files/2019-04/IEA_Policy_Brief_Dec2013.pdf

[6]Gray-Lobe, G., Pathak, P. A., & Walters, C. R. (2021), The Long-Term Effects of Universal Preschool in Boston, NBER Working Paper No. 28756, DOI: 10.3386/w28756. Qəbul lotereyaları əsasında preschool-un kollecə davamiyyət, SAT participation və high-school graduation-a müsbət təsiri, dövlət achievement testlərinə isə aşkar təsirinin olmadığı göstərilir. https://www.nber.org/papers/w28756

[7]Durkin, K., Lipsey, M. W., Farran, D. C., & Wiesen, S. E. (2022), “Effects of a Statewide Prekindergarten Program on Children’s Achievement and Behavior through Sixth Grade”, Developmental Psychology, 58(3), 470–484. DOI: 10.1037/dev0001301. Tennessee Voluntary Pre-K proqramının randomizə edilmiş longitudinal qiymətləndirilməsi. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9716729/

SpaceX IPO-su: Elon Muska qarşı mərc etməzdim. Amma bu qiymətə alardımmı?

Mən ilk dəfə SpaceX ilə 2011-ci ildə tanış olmuşam.

Həmin dövrdə Maliyyə Nazirliyində çalışırdım. Qarşımızda Azərbaycanın ilk peyki olan Azerspace-1 layihəsinin maliyyələşdirilməsi və orbitə çıxarılması məsələsi dayanırdı. Bu layihə üzərində indiki Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyevlə birlikdə işləyirdik. O zaman Rəşad müəllim Rabitə Nazirliyinin maliyyə departamentinə rəhbərlik edirdi.

Həmin illərdə SpaceX bugünkü SpaceX deyildi.

Şirkət yeni idi. Uğurlu buraxılış sayı məhdud idi. Texnologiya perspektivli görünürdü, amma etibarlılıq baxımından bazarın lideri hesab olunmurdu. Buna görə də Azerspace-1 üçün daha konservativ Avropa həllini seçdik.

Aradan 13 il keçdi.

Bu müddətdə SpaceX kosmik sənayeni faktiki olaraq yenidən yaratdı. Təkrar istifadə olunan raketlər, Starlink layihəsi, dünyanın ən böyük peyk internet şəbəkəsi və nəticədə kosmos sahəsində demək olar ki, monopoliyaya yaxın mövqe.

Bu gün isə vəziyyət tam fərqlidir.

Azərbaycanın üçüncü peykinin orbitə çıxarılması üçün artıq məhz SpaceX seçildi. Rəşad Nəbiyev Elon Musk ilə görüşdü. Musk isə Bakıda keçirilən InMerge sammitində çıxış etdi.

Mənim üçün həmin anda bir nəticə tam aydın oldu:

Elon Muska qarşı mərc etmək təhlükəlidir.

Son 20 ildə onun uğursuz olacağını düşünən insanların əksəriyyəti yanılıb.

Amma yaxşı şirkətlə yaxşı investisiya həmişə eyni şey deyil.

SpaceX bəşəriyyətin ən möhtəşəm şirkətlərindən biri ola bilər. Lakin bu o demək deyil ki, onun IPO-suna istənilən qiymətdən daxil olmaq məntiqlidir.

SpaceX əslində nədir?

Bu gün SpaceX əslində üç fərqli biznesdən ibarətdir:

• Kosmik buraxılışlar;

• Starlink peyk interneti;

• Süni zəka biznesi (xAI, Grok və X platforması).

Ən vacib detal budur ki, bu üç biznesdən yalnız biri hazırda ciddi mənfəət yaradır.

Bu da Starlink-dir.

Başqa sözlə, investor bu gün sadəcə raket şirkəti almır.

O, eyni zamanda dünyanın ən böyük peyk internet şəbəkəsini və süni zəka ambisiyalarını alır.

Məhz buna görə qiymətləndirmə də bu qədər yüksəkdir.

Yaşıl bayraqlar

Hər şeydən əvvəl bir şeyi etiraf etmək lazımdır ki, SpaceX sadəcə hekayə deyil. Ortada çox ciddi nəticələr də var.

Starlink artıq möcüzə deyil, biznesdir

2025-ci ildə Starlink-in gəlirləri 50% artaraq 11,4 milyard dollara çatdı.

Daha maraqlısı odur ki, əməliyyat mənfəəti 120% artaraq 4,4 milyard dollara yüksəldi.

Yəni şirkət böyüdükcə xərclər gəlirdən daha yavaş artır.

Bu, investorların sevdiyi biznes modelidir.

Pul vəsaitlərinin axını marjası artıq 63%-ə çatıb. Bir çox ənənəvi internet provayderləri belə göstəricini yalnız arzulaya bilər.

Böyümə hələ bitməyib

Starlink-in abunəçi sayı bir ildə 5 milyondan 10,3 milyona yüksəlib.

Dünyada hələ də yüz milyonlarla insan normal internetə çıxış əldə edə bilmir.

Kəndlər, dağlıq ərazilər, adalar və uzaq regionlar üçün Starlink bəzən yeganə alternativdir.

Bu isə o deməkdir ki, böyümə potensialı hələ də böyükdür.

Kosmosda faktiki monopoliyaya yaxındır

2023-cü ildən bu günə qədər orbitə göndərilən yük kütləsinin 80%-dən çoxunu SpaceX daşıyıb.

Uğur göstəricisi isə 99%-dir.

Ən maraqlısı budur ki, Amazon belə özünün rəqibi olan Kuiper layihəsinin bəzi peyklərini SpaceX vasitəsilə orbitə göndərir.

Səbəb sadədir:

Daha ucuz və daha etibarlı alternativ yoxdur.

Bu gün Starlink-in orbitdə təxminən 9.600 peyki var.

Ən böyük rəqib Kuiper-in isə cəmi 300.

Daxili investorlar qaçmır

IPO zamanı daxili investorların (əvvəlcədən pay alanlar) pay satmaması mənim üçün müsbət siqnaldır.

Şirkətdən çıxış etmirlər.

Əksinə, toplanan vəsait Starship, Starlink və süni zəka infrastrukturuna yönəlir.

Bu, rəhbərliyin hələ də gələcəyə inandığını göstərir.

Qırmızı bayraqlar

İndi isə investorun gözünü bağlaya biləcək hissəyə baxaq.

Şirkət hələ də böyük pullar itirir

2025-ci ildə SpaceX 4,9 milyard dollar zərər edib.

2026-cı ilin yalnız ilk rübündə isə əlavə 4,28 milyard dollar.

Yaranandan bu günə qədər yığılmış ümumi zərər 41,3 milyard dollardır.

Təkcə AI seqmenti hər rübdə təxminən 2,5 milyard dollar pul yandırır.

Bu rəqəmləri görməməzlikdən gəlmək olmaz.

Qiymət çox bahadır

Mənim əsas narahatlığım məhz budur.

SpaceX satışlarının təxminən 95 qatına qiymətləndirilir.

Müqayisə üçün:

S&P 500 şirkətlərinin orta göstəricisi təxminən 3 qatdır.

Palantir kimi bazarın ən bahalı şirkətlərindən biri isə təxminən 73 qat səviyyəsindədir və üstəlik mənfəətlidir.

SpaceX bu qiyməti doğrultmaq üçün eyni anda bir neçə möcüzə etməlidir:

• Starship işləməlidir;

• Grok bazar qazanmalıdır;

• Orbital məlumat mərkəzləri yaradılmalıdır;

• Starlink dominantlığını qorumalıdır.

Bunların heç biri hələ sübut edilməyib.

Qiymətləndirmə ekspertləri də ehtiyatlıdır

NYU professoru Aswath Damodaran şirkətin ədalətli dəyərini 1,25–1,35 trilyon dollar hesablayır.

Bu isə IPO qiymətindən təxminən 30% aşağıdır.

Morningstar daha sərtdir.

Onların hesablamasına görə SpaceX-in dəyəri təxminən 780 milyard dollardır.

Yəni IPO qiymətinin yarısından da az.

Bu, SpaceX-in pis şirkət olması demək deyil.

Sadəcə bazarın artıq gələcəyin böyük hissəsini bu günün qiymətinə əlavə etdiyini göstərir.

Şirkət deyil, Musk qərar verir

Musk iqtisadi payın təxminən 42%-nə sahibdir.

Amma səs hüququnun təxminən 85%-ni nəzarətdə saxlayır.

Başqa sözlə:

Siz səhmdar olursunuz.

O isə qərar verən olaraq qalır.

Bir çox investor üçün bu ciddi idarəetmə riskidir.

AI hissəsi hələ sübut edilməyib

Grok hazırda süni zəka bazarının təxminən 3,4%-nə sahibdir.

OpenAI, Google, Anthropic və Microsoft-un arxasındadır.

Daha maraqlısı isə budur ki, AI seqmentinin əsas gəliri Grok-dan yox, məlumat mərkəzlərinin icarəsindən gəlir.

Bu müqavilələr isə 90 günlük xəbərdarlıqla ləğv edilə bilər.

Bütün plan Starship üzərində qurulub

Starship işləməsə, SpaceX-in gələcək böyümə planlarının böyük hissəsi sual altına düşür.

Problem odur ki, Starship hələ də test mərhələsindədir.

Hələ də uğursuz uçuşlar və partlayışlar baş verir.

Yəni gələcəyin böyük hissəsi hələ kağız üzərindədir.

Siyasi risk mövcuddur

SpaceX-in milyardlarla dollarlıq NASA və Pentaqon müqavilələri var.

Bu gün bu üstünlükdür.

Sabah isə riskə çevrilə bilər.

Musk-un siyasətdə aktiv iştirakı və Vaşinqtonla vaxtaşırı yaşadığı qarşıdurmalar investor üçün əlavə qeyri-müəyyənlik yaradır.

Biznesdə texnoloji riskləri hesablamaq mümkündür.

Siyasi riskləri isə daha çətindir.

Mən nə edərdim?

Əgər sual "SpaceX yaxşı şirkətdirmi?" olsa, cavabım birmənalı olaraq "bəli"dir.

Əgər sual "Elon Musk XXI əsrin ən böyük sahibkarlarından biridir?" olsa, yenə cavabım "bəli"dir.

Amma sual "bu qiymətdən almaq lazımdırmı?" olarsa, mən daha ehtiyatlı olardım.

Şəxsən mən ilk bir neçə rübün nəticələrini gözləyərdim.

İctimai şirkət olduqdan sonra SpaceX ilk dəfə tam şəffaf maliyyə hesabatları təqdim edəcək.

O zaman Starlink-in real gəlirliliyini, süni zəka biznesinin vəziyyətini və şirkətin pul axınlarını daha obyektiv qiymətləndirmək mümkün olacaq.

Nəticə

Mən Elon Muska qarşı mərc etməzdim.

Tarix göstərir ki, bu, çox vaxt yaxşı ideya olmur.

Amma investorun işi qəhrəman seçmək deyil.

İnvestorun işi dəyəri qiymətləndirməkdir.

Mən möhtəşəm şirkət almaq istəyirəm.

Amma istənilən qiymətə yox.

Çünki investisiyada gəliri yaradan təkcə şirkətin keyfiyyəti deyil.

Həm də onu hansı qiymətə aldığınızdır.

MÜLKİYYƏTİN SONU. Daşınmaz əmlak bazarı növbəti 5–7 ildə necə dəyişə bilər?

Qeyd: Bu məqalə mənim “İlk Milyonum” (www.parvizi.org) investisiya kursuma yazılan iştirakçılar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin buradakı fikirlərin hər bir Azərbaycanlı üçün vacib olduğunu nəzərə alaraq bu məqaləni açıq paylaşıram.

Bir dostunuzu xatırlayın. Yaxşı işi var, maaşı orta hesabla 2.500–3.000 AZN. Ailə qurmağı düşünür. Valideynlər təzyiq edir: "Mənzil al, icarəyə pul atma." Bank da razıdır. 25 illik ipoteka, ilə 8% faiz, 30% ilkin ödəniş. Nərimanovda 2 otaqlı köhnə tikili: 90,000 dollar. Hesablama edir, ipoteka müqaviləsini imzalayır.

O gün həmin dostumuz özünü ağıllı düşünürdü. Mənzil, onun fikrincə, ən etibarlı investisiya idi. "Torpaq azalır, əhali artır, qiymətlər isə daim yüksəlir". Media, maklerlər, tikinti şirkətləri, dostlar, ailə üzvləri hər kəs bu cümləni deyir. Necə ki balaca uşağın ilk sözü “ana” olduğu kimi, eləcə də ilk yetkin insanın sözü “ev”dir.

Beş il keçib. İpoteka ödənişləri davam edir. Mənzilin qiyməti bəlkə bir az artıb, bəlkə də yerində sayır. Növbəti devalvasiya olmayıbsa, dostumuz özünü 90 min dollarlıq bir sərvət sahibi hesab edir. Amma dünya dəyişib. Biz isə hələ fərqində deyilik.

I. SƏRT PROQNOZ

Gəlin reallığa baxaq danışaq.

Növbəti 4–7 ildə inkişaf etmiş ölkələrdə (və bu dalğa gecikmə ilə də olsa, Azərbaycana çatacaq) əmlak bazarı kütləvi investisiya aləti kimi çökəcək. Bir gecəlik böhranla yox. Uzun, geri dönməyən korreksiya ilə. Mənzil "pensiya planı" və "etibarlı liman" olmaqdan çıxacaq.

Yalnız kiçik bir premium əmlak, ən yaxşı lokasiyalar, həqiqətən unikal obyektlər, investisiya dəyərini qoruyacaq. Qalanı ya ucuzlaşacaq, ya da illərlə donub qalacaq. Sahibinin kapitalını inflyasiya və vergilər tədricən yeyib qurtarana qədər.

Qeyd: Bu proqnozdur, hesabat deyil. Proqnozlar səhv ola bilər. Mən iddia etmirəm ki, hər şey tam bu cür olacaq. İddia edirəm ki, bu ssenarinin ehtimalı yüksəkdir.

 II. NİYƏ ÇÖKƏCƏK?

Əvvəlcə bir mifi beyninizdən silməliyik - mənzil qiymətləri təbii olaraq artır.

Bu “təbii” artımın 4 komponenti var. Bir-bir incələyək.

1.    Dövlət və banklar

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ABŞ və digər inkişaf etmiş ölkələrdə hökumətlər vətəndaşlarını ev sahibinə çevirmək üçün sistem qurdu. İpotekaya dövlət zəmanəti, faiz güzəştləri, veteranlara xüsusi şərtlər. Bu, "təbii tələb" deyildi, siyasi konstruksiya idi. Azərbaycanda isə bu fərqli işlədi.

Öncəliklə neft gəlirləri  inşaat bumunun yaratdı. Sonradan, xarici təcrübədən bəhrələnərək, dövlət zəmanətli ipoteka fondları yaradıldı, kiçik və orta biznesin inkişafı ləngiməsi hesabına banklar daha çox istehlak və ipoteka kreditlərinə həvəsləndilər. Nəticə ABŞ-yə oxşardır. Tikinti bumu, qiymətlər maksimum səviyyədə, alan yoxdur.

2.    Multiplikator effekti

Banklar anladı ki, ipoteka yalnız kredit deyil, başqa bizneslər üçün də əsas ola bilir. ABŞ-də ipoteka kağızlarından çoxlu digər qiymətli kağızlar yaratdılar. Kredit vermə standartlarını yumşaltdılar. Mənzilə kredit vasitəsi kimi baxmağa başladılar. Nəticədə əmlak sadəcə ev deyil, kapital yığımının mərkəzi oldu. Orta sinif pensiyasını bu yolla qururdu, banklar isə komissiyaları ilə qazanırdı.

Eyni ilə Azərbaycanda, tikinti bumu bu biznes ətrafında çoxlu digər bizneslərin yaranmasına imkan verdi.

3.    Demoqrafiya

İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ-də uşaqların daha çox doğulması müşahidə olundu. Buna ad qoydular "Baby-boom". Z nəsli “boomer” deyərək rişxənd etdiyi yaşlı nəsil məhz onlardır. Bunun nəticəsi olaraq urbanizasiya və ev təsərrüfatlarının sayı artdı. Tədqiqatlar göstərir ki, 1970-ci illərdən 2000-ci illərin ortasına kimi mənzil qiymətlərinin artımının 40-50%-ni sırf demoqrafik amillər izah edir. İnsanların sayı artdıqca tələb artır, tələb də qiymətləri artırır. Bu sadə riyaziyyatdır, sehr deyil.

Oxşar ssenari də 1990-2020-ci illərdə Azərbaycandan müşahidə olundu. Qarabağdan məcburi köçkünlərin Bakıya axını, neft pulları hesabına dövlət xərclərinin artması, bunun sayəsində əhali gəlirlərinin və sayının artması fonunda daşınmaz əmlaka külli miqdarda investisiya qoyuldu və Bakıda çoxlu binalar tikildi.

4.   Ucuz kredit

Qərbdə mənzil qiymətlərinin sürətli şəkildə artmasını izah edərkən kredit şərtlərinin yumşalması (aşağı faizlər, yüksək kredit-dəyər nisbəti, subprime məhsullar və s.) böyük rol oynadı.

Keynsçilik iqtisadiyyat məktəbinin fikrini üstün tutaraq, 2000-ci ilin “dotcom” böhranın qarşısını almaq üçün ABŞ Mərkəzi Bankı (Fed) uçot dərəcələrini aşağı saldı, bu krediti daha ucuz etdi, yeni pul kütləsi bazara daxil oldu. Bu ucuz kreditlər daşınmaz əmlaka yönəldi. Mənzil daha bahalı olmadı. Sadəcə alıcının cibinə daha çox pul qoyuldu deyə qiymətlər artdı. Bütün bunlar “The Big Short”, “Margin Call” filmlərində geniş izah olunur. Mütləq baxın.

Oxşar vəziyyət Azərbaycanda da baş verdi. Həm dövlət ipoteka fondu yolu ilə ucuz kreditlər, həm də bankların ipoteka kreditlərinin bütün digər kredit faizləri ilə müqayisədə daha aşağı faiz vermələri ipoteka kreditləşməsinə külli miqdarda vəsait yönəldib.

Banklarda bu inam var ki, əmək müqavilələrin 70% dövlətə və dövlət şirkətlərinə bağlı olduğundan dövlət bu işçiləri qoruyacaq. Əhalinin digər 20% sistem əhəmiyyətli holdinqlərə bağlıdır və bu Holdiqnlər siyasi ajendaya uyğun olaraq iri miqyaslı ixtisarlar etməz. Bu səbəbdən onlar üçün ipoteka kreditləri aşağı riskli investisiya hesab edilir. Banklar üçün bu insanların gəlirlərinin artımı deyil, sabit olması vacibdir.  

Daşınmaz əmlak bazarını qoruyan mexanizmin bu dörd ayağı var.

Birini kəsəndə stul titrəyər.

İkisini kəssək stul yıxılar.

 İndi görək hansı ayaqlar kəsilib və/və ya kəsilməkdədir.

III. BİRİNCİ KƏSİLƏN AYAQ - ORTA SİNFİN ÇÖKMƏSİ

İnkişaf etmiş ölkələrdə orta sinif təbəqəsi üçün mənzil artıq əlçatmazdır. İpoteka və ya icarə ödənişi gəlirin 30–50%-ni aparır. Bu, istisna hal deyil artıq, bir çox iri şəhərlərdəki orta vəziyyətdir. Valideynlər köməyi, miras və ya "möcüzə" olmadan ilk ödənişi toplamaq bütöv bir nəsil üçün praktiki cəhətdən mümkünsüzdür.

Bu Bakıdan uzaqda görünən problem kimi görünür? Düşünün. 2019-cu ildə Nərimanovda 2 otaqlı mənzil 100 min manat idi. 2026-ci ildə həmin mənzil 250 min manatdır. Bu gün Bakıda orta maaş isə 1200 manatdır. Və bu orta maaşdır, median deyil. Median daha aşağıdır. 1200 manat maaşla nə 30% ilkin ödəniş, nə də ki, ipoteka ödənişini etmək mümkün deyil. İki otaqlı mənzil 400-500 manat civarında icarəyə verilir və bu da həmin 30-50% edir.

Belə strukturun siyasi nəticəsi var. Bir tərəfdə indiyə kimi mənzil alıb yığanlar . Bizim “Boomer” və sonrakı nəsil. Onların pensiyası və sərvəti bu əmlaklardadır. Digər tərəfdən cavan nəsil. Ev ala bilmədiyinə görə ailə qura bilməyən cavanlar. Hər hansı bir tədbirlər birinə kömək edərsə, digərinə zərər verir. Siyasətçilər dirənib. Dirənməkdə də davam edəcəklər.  Bunu çözmək üçün xüsusi siyasi iradə lazımdır. Bu iradəni hələ dünyanın heç bir ölkəsində görmürük.

IV. İKİNCİ KƏSİLMƏKDƏ OLAN AYAQ – SABİT GƏLİR OLMAYACAQ

Daşınmaz əmlak qiymətləri proqnozları bu hissəni qaçırır.

Uzunmüddətli ipoteka yalnız bir fərziyyəyə əsaslanır. Bu nə "mənzil bahadır" fərziyyəsidir, nə  də ki, "tələb artır" fərziyyəsidir. Yalnız birinə:

milyonlarla insanın növbəti 20-30 ildə sabit gəliri olacaq.

Artmamsa da sabit olsun. Bu olmadan heç kəs üçün 20-25 illik ipoteka psixoloji və maliyyə baxımından işləmir. Sağ düşüncəli heç kim əgər o 30 ildə harada işləyəcəyindən əmin deyilsə, özünü onilliklərlə ödənişə bağlamaz.

Klassik nağıl: Texnologiya işi dağıdır, yenisini yaradır

Köhnə nağıl belədir: yeni maşınlar bəzi işləri məhv edir, amma başqalarını yaradır. Toxucu operator oldu. Operator ustaya çevrildi. Usta mühəndis oldu. Uzun müddətdə iqtisadiyyat yenidən qurulur, yeni peşələr yaranır, ortalama həyat səviyyəsi artır. Bu sxem 200 il işlədi. McKinsey, Goldman, BCG bütün hesabatları buna əsaslandırır: "Süni intellekt də bəzi şeyləri aparar, yenilərini yaradar, tarazlıq saxlanılar."

Problem odur ki, bu arqument artıq etibarlı olmayan bir fərziyyəyə əsaslanır.

Əvvəlki texnologiyalar həmişə üstündə insan əməyini qoruyurdu. Yəni ilk üç sənaye inqilabı sadəcə insandan daha güclü texnologiyalar yaradırdı. Dəzgahın üstündə operator. Operatorun üstündə usta. Ustanın üstündə mühəndis. Dəzgah özünü tənzimləyə bilmirdi. Müştəri ilə danışa bilmirdi. Ona görə insanlara həmişə yer vardı.

Süni intellekt prinsipial olaraq fərqlidir. O, yalnız insandan güclü deyil, həm də ondan ağıllıdır. Kod yazır, proqramçının bir hissəsini götürür. Məlumat analiz edir, analitikin bir hissəsini götürür. Müştəri ilə danışır, sənəd hazırlayır, məktub yazır, prosesləri koordinasiya edir, ofis orta bürokratiyasının işini götürür. Və ən vacibi isə daim öyrənir. Hər ay bir ay əvvəlkindən daha çox bacarır.

Rəqəmlər artıq var və narahat edicidir.

Anthropic-in baş direktoru Dario Amodei açıq şəkildə deyir ki, 1-5 il ərzində süni intellekt “ağ yaxa” (beyinlə işləyən ofis işçilərinin) sektorundakı başlanğıc vəzifələrin yarısını aradan qaldıra bilər, işsizliyi 10-20%-ə çatdıra bilər.

Forrester analitik şirkəti bildirir ki, 2030-cu ilə qədər ABŞ-da bütün iş yerlərinin 6,1%-i tamamilə məhv ediləcək, daha 20%-i isə kökündən dəyişəcək. Goldman Sachs dünya üzrə 300 milyon tam iş ekvivalentinin süni intellektlə birbaşa təmasda olduğunu qiymətləndirir. Anthropic-in öz tədqiqatları göstərir ki, ən yüksək maaşlı “ağ yaxa” peşələri (proqramçılar, marketinq analitikləri, maliyyə mütəxəssisləri, hüquqşünaslar ) yeni nəsil modellərindən maksimum zərbə alacaq peşələrdir.

Bu gün ofis belə qurulub: bir rəhbər + on işçi.

2-3 ildən sonra: bir rəhbər + onların yerini tutan bir süni intellekt.

4-5 ildən sonra: bir rəhbər + on süni intellekt, milyonlarla agenti koordinasiya edir.

Əgər "zehni" işin əhəmiyyətli hissəsi süni zəka tərəfindən avtomatlaşdırılırsa, orta sinif üçün sabit 20-30 illik karyeralar norma deyil, istisna olur. Sabit karyera olmadan kütləvi ipoteka işləmir.

İpoteka bazarının altındakı əsas mina budur. Mərkəzi bank uçot dərəcələri deyil. Geosiyasət deyil. Miqrasiya deyil. Kütləvi ev sahibliyinin uzun müddətli kredit vasitəsilə mümkün olması ideyası məhv olur.

Siz burada haqlı narazılıq edə bilərsiniz ki, Azərbaycanda ən böyük işəgötürən dövlətdir. Əvvəlki paraqraflarda qeyd etmişəm ki, əhalinin 70% dövlətdən asılıdır. Bəli, bu post-sovet dövrünün qalıqlarıdı və bunu etməyimizi mümkün edən yeganə amil neft-qaz gəlirləri idi. Hazırda bütün proqnozlar 2023-ci ilə qədərdir. O zamana qədər yeni bir neft bumu yaşanmasa, dövlət artıq bu yükü daşıya bilməyəcək. Və biz artıq2026-cı ildə Maliyyə Nazirliyinin etdiklərindən bunu görürük ki, hökumət bu perioda hazırlaşır. Növbəti 3 ildə büdcədən maliyyələşən təşkilatlarda ixtisarlar görəcəyik, həmçinin dövlət şirkətlərində də eynisini müşahidə edəcəyik.

Allahın rəhminə (yeni neftin tapılmasına) gələcəyi bağlamaq yaxşıdır, bunsuz alınmır, amma digər ssenarilərə də hazır olmaq vacibdir.

V. ÜÇÜNCÜ KƏSİLMƏKDƏ OLAN AYAQ – DEMOQRAFİYA

Daşınmaq əmlak qiymətlərinin daim olaraq artmasını əsaslandıran amillərdən biri də əhalinin daim artması olub. Yer kürəsində yaşanılacaq torpaq sayı limitlidir, yəni təklifin maksimum verə biləcəyi bir say var. Lakin tələb daim artır (yəni insanlar daim çoxalır). İqtisadi qanunlara əsasən qiymət daim artmalıdır. Amma bu delə deyil artıq. Nə dünyada, nə də Azərbaycandan.

Hər hansı bir ölkədə əhalinin artması üçün “fertility rate” (bir qadının ömrü boyu orta hesabla neçə uşaq dünyaya gətirəcəyini göstərən statistik göstərici) 2.1-dən yuxarı olmalıdır. Yəni hər 10 qadına 21 uşaqdan daha çox uşaq olmalıdır. İnkişaf etmiş ölkələrin demək olar ki, hamısında bu göstərici 1.5 ətrafındadır. Bu o deməkdir ki, 5 nəsildən sonra həmin millətdən 25% qalacaq, 10 nəsildən sonra isə kökü kəsiləcək.

2024-cü ilin göstəricilərinə əsasən Azərbaycanda fertillik nisbəti 1.59-1.98 arasında dəyişir (Dünya Bankı ilə bizim Statistika Komitəsi müxtəlif cür hesablayır). Hər nədirsə, Azərbaycanda da əhali sayı azalmağa başlayıb. Baş Nazir belə bu yaxınlarda bu səbəbdən 50 min müəllimin ixtisar olunmasını dilə gətirib (uşaq sayı azaldığından bu qədər müəllimə ehtiyac yoxdur).

Alıcılıq qabiliyyətinin azalması ilə paralelində əhali sayının azalması daşınmaz əmlak bazarı üçün çox da yaxşı xəbər deyil.

Orutacağın bir ayağı artıq kəsilib, digər iki ayaq kəsilməkdədir.

VI. FƏLAKƏTƏ ALTI ADDIM

İndi bunların hamısı necə bir-birinə təsir edəcək?

Mən 2025-ci ilin sonunda daşınmaz əmlak bazarında geriləmənin başladığını demişdim. 2026-cı aprelində (4 ay sonra) mənə narazılıqlar gəlməyə başladı ki, niyə qiymətlər düşmədi.

Bur normaldır ki, adi insanlar mexanizmləri anlamır və hövsələsizdir. Düşünür ki, 30 ildə qurulan sistem bir anda çökür və hər şey dəyişir. Bu belə olmur. Bir zərbə ilə deyil, bir ayda deyil. Tədricən, addım-addım baş verir.

Bu dəyişikliklər yavaş olduğuna görə də, insanların çoxu reaksiya verə bilməyəcək, aldanılacaq. Enmə yavaş olduqda, əvvəlcə enmə kimi görünmür. Bu məqalədə mən bütün prosesi incələyəcəyəm.

Birinci addım: Yeni nəsillər “oyuna” daxil olmur

Gənclər görür ki, mənzil əlçatmazdır, icarə boğur, sabit işi heç kim vəd etmir, süni intellekt hər il güclənir. Bu reallıqda 30 illik ipoteka "evə etibarlı yol" deyil ağıllı insanın verməyəcəyi bir qərardır. Artıq da etmirlər. ABŞ-da gənc ilk alıcıların payı tarixən aşağıdır. Bu, sistemə yeni alıcıların axınını tədricən azaldır.

İkinci addım: Qiymətlər artmağı dayanır, sonra çökür

"İstənilən qiymətə mənzil alım, gec qalmayım" məntiqi ilə yeni alıcılar və investorların axını olmadan qiymət şişirtmək dayanır. (Bakıda 300 min manatdan bahalı mənzillər demək olar ki, alınmır). Həddindən artıq şişmiş bazarlarda tədricən azalma başlayır. Əvvəlcə görünməz  olur... burada endirim, orada endirim, burada kampaniya, orada kampaniya, 3o il faizik kredit, sıfır faiz əvvəlcədən ödəniş və s. Ev elanları həftələrlə deyil, aylarla bazarda durur. Sonra da artıq xəbər başlıqları “TƏCİLİ: evlərin qiyməti çökdü”.

Üçüncü addım: İnvestisiya portfeli dağılmağa başlayır

2-5 mənzili olan insanlar görür ki, qiymətlər artmır, icarə aşağı düşür, gəlirlilik düşür. Əmlak vergisi və kommunal ödənişlər artır. Bəzi investorlar qazancı sabitləmək üçün mənzilləri satmağa başlayır. Onlar satır, təklifi artırır və qiymətlərə əlavə təzyiq baş verir.

Dördüncü addım: Zəncirvari reaksiyası başlayır

"Zirvədə aldım." "Daha altı ay gözləsəm ucuzlaşar." "Ucuzlaşan aktiv üçün niyə ipoteka ödəyim?" — klassik bazar psixologiyası işə düşür. Böyük “leverage” (borc pulla alınan daşınmaz əmlak) ilə bir neçə əmlakı olan sahiblər əmlaklarını satmağa başlayır. Bu panika deyil. Bu hər ayrı sahibin rasional davranışıdır. Amma bir yerdə yığılanda panika yaradır.

Beşinci addım: Banklar və tənzimləyicilər xilas etmir

Oxucu sual verə bilər:

- Bəs niyə 2008-ci ili təkrar etmirlər? Faizləri endirirlər, bazarı ucuz kreditlə doldururlar, bankları xilas edirlər, iki ildən sonra bazar böyüyür.

Bir neçə səbəbə görə etmirlər.

1.       Ev təsərrüfatlarının borcları artıq 2008-ci ildəki kimi deyil. Yeni kredit yükü üçün yer daha azdır.

2.      Tənzimləmə daha sərtdir. Əvvəlki böhrandan sonra tələblər gücləndi.

3.      Siyasi etimad "vergi ödəyicisinin hesabına bankları xilas etməyə" aşağıdır.

4.      Dövlətlərin borcu onsuz da yüksəkdir, həm də inflyasiya riskləri qalmaqdadır. Bu siyasət “stagflation”-a (qiymətlər artır, amma iqtisadiyyat böyümür və işsizlik yüksəlir) gətirib çıxara bilər.

Altıncı addım: Sıçrayış olmayacaq

2008-ci ildən sonra bazar nəticədə böyüdü. "Gözləyib dözdük, beş ildən sonra hər şey qayıtdı." Problem odur ki, 2010-cu illərin sıçrayışı artıq mövcud olmayan üç dayağa əsaslanırdı.

1.    Demoqrafiya. 2010-cu illərdə ABŞ-da minillik nəsil aktiv yaşa girirdi. Bu, daim yeni ev sahiblərinin axını yaradırdı. İndi bir çox inkişaf etmiş ölkədə demoqrafik artım zəif və ya mənfidir, doğum azalır, yeni ev təsərrüfatlarının sayı düşür.

2.    Orta sinfin gəliri. 2010-cu illərdə əmək haqqı ilə mənzil qiyməti arasında hələ rasionallıq var idi. Qiymət artımını əsaslandırmaq olardı. İndi bu yoxdur. Orta sinif artıq gəlirinin yarısını icarə/ipoteka üçün verir.

3.    İş sabitliyi. 2010-cu illərdə süni intellekt hər ofis kürsüsünün üstündə dayanmırdı. Beş ildən sonra maaşının ən azı belə olacağına inanmaq mümkün idi. İndi bu inam getdikcə duaya bənzəyir.

Əvvəlki sıçrayışı təmin edən dayaqlar sökülüb.

Bu tsiklik eniş deyil. Bu başqa rejimə keçiddir.

 

VII. SƏNƏ SUAL

Məqaləm apokaliptik kimi səslənsə, inanmayıb yan keçmək olar.

Həqiqətən unikal əmlak dar bir investisiya cəlbediciliyini qoruyacaq. Böyük dünya mərkəzlərindəki əsas lokasiyalar və s. Həqiqətən məhdud təklifi olan obyektlər: tarixi şəhər hissəsindəki tarixi bina, bir daha yaradıla bilməyəcək torpaq sahəsi. Bakıda bu İçərişəhər, həqiqətən görünüşlü məhəllələr, tarixi fondun nümunələri. Bu, nadir incəsənət nümunəsi sahibliyi kimi olacaq, milyonlarla insanın pensiya planı yox. Kapitalı olan və onu yerləşdirə bilən azlığın imtiyazı. Bunları mən investisiya kursumda keçirəm.

Amma əsas mənzil kütləsi yox. Standart ikiotaqlı, üçotaqlı, adi yeni tiklidəki adi mənzil, adi rayondakı tipik evlər yığım aləti olmaqdan çıxacaq. Həqiqi gəlirlər və həqiqi demoqrafiya əsasında qiymətləndiriləcək.

Sənə ən vacib sual

Əgər gələcək üçün ipoteka ilə alınmış 2-5 mənzilinin varsa. Əgər indi daha birini götürməyi düşünürsənsə (çünki "pullar hesabda itirir, əmlak isə həmişə bahalaşır") oturub özünə bir sual ver. Rieltora yox. Bank menecerinə yox. Özünə.

5-7 ildən sonra əmlakım əhəmiyyətli dərəcədə ucuz olarsa, süni intellekt mənim və ya başqasının gəlirini azaldırsa, bazar sıçrayış etmirsə — indi bununla nə etməyə hazıram?

Bu gün sahib olduğumuz bütün məlumatlar (qiymət tarixi maksimumda olması), demoqrafik durum (əhalinin azalması), əmək bazarı (dövlətə bağlılıq), süni intellektin tətbiqi (daim ixtisarlar), daşınmaz əmlak sənayesinin hamısı eyni istiqamətə işarə edir. Bu marjinal Fərhad Pərvizi ssenari deyil, daha çox baza ssenaridir.

Bu ssenarini sevməyə bilərsən. Bununla mübahisə də edə bilərsən. Amma yeddi ildən sonra oyanıb görsən ki, pensiya üçün saxladığın üç mənzil əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşıb, icarəçilər gedib (çünki onların yarısı indi şəhərdən kənarda işsizdir) və mənzil qiymətləri qat-qat ucuz yerlərdə uzaqdan işləyirlər. Amma ipoteka kreditini hələ də verməlisən. Nə edərsən?

SON

Mənim fikrim odur ki, insanın evi olmalıdır. Çünki ev böyük emosional rahatlıq gətirir. Amma evə kapital investisiya kimi baxmağın dövri artıq bitdi. Ev yalnız emosional investisiya olaraq qalacaq. Alternativ investisiya imkanlarını araşdırmaq lazımdır.

Bu gün son 30 ilin qaydalarına əsaslanaraq növbəti addımını hesablayan adam öz gələcəyi altına mina qoyur.

Qaydalar dəyişir.

Hələ ki, sakitcə.