MÜLKİYYƏTİN SONU. Daşınmaz əmlak bazarı növbəti 5–7 ildə necə dəyişə bilər?

Qeyd: Bu məqalə mənim “İlk Milyonum” (www.parvizi.org) investisiya kursuma yazılan iştirakçılar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin buradakı fikirlərin hər bir Azərbaycanlı üçün vacib olduğunu nəzərə alaraq bu məqaləni açıq paylaşıram.

Bir dostunuzu xatırlayın. Yaxşı işi var, maaşı orta hesabla 2.500–3.000 AZN. Ailə qurmağı düşünür. Valideynlər təzyiq edir: "Mənzil al, icarəyə pul atma." Bank da razıdır. 25 illik ipoteka, ilə 8% faiz, 30% ilkin ödəniş. Nərimanovda 2 otaqlı köhnə tikili: 90,000 dollar. Hesablama edir, ipoteka müqaviləsini imzalayır.

O gün həmin dostumuz özünü ağıllı düşünürdü. Mənzil, onun fikrincə, ən etibarlı investisiya idi. "Torpaq azalır, əhali artır, qiymətlər isə daim yüksəlir". Media, maklerlər, tikinti şirkətləri, dostlar, ailə üzvləri hər kəs bu cümləni deyir. Necəki balaca uşağın ilk sözü “ana” olduğu kimi, eləcə də ilk yetkin insanın sözü “ev”dir.

Beş il keçib. İpoteka ödənişləri davam edir. Mənzilin qiyməti bəlkə bir az artıb, bəlkə də yerində sayır. Növbəti devalvasiya olmayıbsa, dostumuz özünü 90 min dollarlıq bir sərvət sahibi hesab edir. Amma dünya dəyişib. Biz isə hələ fərqində deyilik.

I. SƏRT PROQNOZ

Gəlin reallığa baxaq danışaq.

Növbəti 4–7 ildə inkişaf etmiş ölkələrdə (və bu dalğa gecikmə ilə də olsa, Azərbaycana çatacaq) əmlak bazarı kütləvi investisiya aləti kimi çökəcək. Bir gecəlik böhranla yox. Uzun, geri dönməyən korreksiya ilə. Mənzil "pensiya planı" və "etibarlı liman" olmaqdan çıxacaq.

Yalnız kiçik bir premium əmlak, ən yaxşı lokasiyalar, həqiqətən unikal obyektlər, investisiya dəyərini qoruyacaq. Qalanı ya ucuzlaşacaq, ya da illərlə donub qalacaq. Sahibinin kapitalını inflyasiya və vergilər tədricən yeyib qurtarana qədər.

Qeyd: Bu proqnozdur, hesabat deyil. Proqnozlar səhv ola bilər. Mən iddia etmirəm ki, hər şey tam bu cür olacaq. İddia edirəm ki, bu ssenarinin ehtimalı yüksəkdir.

 

II. NİYƏ ÇÖKƏCƏK?

Əvvəlcə bir mifi beyninizdən silməliyik - mənzil qiymətləri təbii olaraq artır.

Bu “təbii” artımın 4 komponenti var. Bir-bir incələyək.

1.    Dövlət və banklar

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ABŞ və digər inkişaf etmiş ölkələrdə hökumətlər vətəndaşlarını ev sahibinə çevirmək üçün sistem qurdu. İpotekaya dövlət zəmanəti, faiz güzəştləri, veteranlara xüsusi şərtlər. Bu, "təbii tələb" deyildi, siyasi konstruksiya idi. Azərbaycanda isə bu fərqli işlədi.

Öncəliklə neft gəlirləri  inşaat bumunun yaratdı. Sonradan, xarici təcrübədən bəhrələnərək, dövlət zəmanətli ipoteka fondları yaradıldı, kiçik və orta biznesin inkişafı ləngiməsi hesabına banklar daha çox istehlak və ipoteka kreditlərinə həvəsləndilər. Nəticə ABŞ-yə oxşardır. Tikinit bumu, qiymətlər maksimum səviyyədə, alan yoxdur.

2.    Multiplikator effekti

Banklar anladı ki, ipoteka yalnız kredit deyil, başqa bizneslər üçün də əsas ola bilir. ABŞ-də ipoteka kağızlarından çoxlu digər qiymətli kağızlar yaratdılar. Kredit vermə standartlarını yumşaltdılar. Mənzilə kredit vasitəsi kimi baxmağa başladılar. Nəticədə əmlak sadəcə ev deyil, kapital yığımının mərkəzi oldu. Orta sinif pensiyasını bu yolla qururdu, banklar isə komissiyaları ilə qazanırdı.

Eyni ilə Azərbaycanda, tikinti bumu bu biznes ətrafında çoxlu digər bizneslərin yaranmasına imkan verdi.

3.    Demografiya

İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ-də uşaqların daha çox doğulması müşahidə olundu. Buna ad qoydular "Baby-boom". Z nəsli “boomer” deyərək rişxənd etdiyi yaşlı nəsil məhz onlardır. Bunun nəticəsi olaraq urbanizasiya və ev təsərrüfatlarının sayı artdı. Tədqiqatlar göstərir ki, 1970-ci illərdən 2000-ci illərin ortasına kimi mənzil qiymətlərinin artımının 40-50%-ni sırf demoqrafik amillər izah edir. İnsanların sayı artdıqca tələb artır, tələb də qiymətləri artırır. Bu sadə riyaziyyatdır, sehr deyil.

Oxşar ssenari də 1990-2020-ci illərdə Azərbaycandan müşahidə olundu. Qarabağdan məcburi köçkünlərin Bakıya axını, neft pulları hesabına dövlət xərclərinin artması, bunun sayəsində əhali gəlirlərinin və sayının artması fonunda daşınmaz əmlaka külli miqdarda investisiya qoyulda və Bakıda çoxlu binalar tikildi.

4.   Ucuz kredit

Qərbdə mənzil qiymətlərinin sürətli şəkildə artmasını izah edərkən kredit şərtlərinin yumşalması (aşağı faizlər, yüksək kredit-dəyər nisbəti, subprime məhsullar və s.) böyük rol oynadı.

Keynsçilik iqtisadiyyat məktəbinin fikrini üstün tutaraq, 2000-ci ilin “dotcom” böhranın qarşısını almaq üçün ABŞ Mərkəzi Bankı (Fed) uçot dərəcələrini aşağı saldı, bu krediti daha ucuz etdi, yeni pul kütləsi bazara daxil oldu. Bu ucuz kreditlər daşınmaz əmlaka yönəldi. Mənzil daha bahalı olmadı. Sadəcə alıcının cibinə daha çox pul qoyuldu deyə qiymətlər artdı. Bütün bunlar “The Big Short”, “Margin Call” filmlərində geniş izah olunur. Mütləq baxın.

Oxşar vəziyyət Azərbaycanda da baş verdi. Həm dövlət ipoteka fondu yolu ilə ucuz kreditlər, həm də bankların ipoteka kreditlərinin bütün digər kredit faizləri ilə müqayisədə daha aşağı faiz vermələri ipoteka kreditləşməsinə külli miqdarda vəsait yönəldib.

Banklarada bu inam var ki, əmək müqavilələrin 70% dövlətə və dövlət şirkətlərinə bağlı olduğundan dövlət bu işçiləri qoruyacaq. Əhalinin digər 20% sistem əhəmiyyətli holdinqlərə bağlıdır və bu Holdiqnlər siyasi ajendaya uyğun olaraq iri miqyaslı ixtisarlar etməz. Bu səbəbdən onlar üçün ipoteka kreditləri aşağı riskli investisiya hesab edilir. Banklar üçün bu insanların gəlirlərinin artımı deyil, sabit olması vacibdir.  

Daşınmaz əmlak bazarını qoruyan mexanizmin bu dörd ayağı var.

Birini kəsəndə stul titrəyər.

İkisini kəssək stul yıxılar.

 

İndi görək hansı ayaqlar kəsilib və/və ya kəsilməkdədir.

III. BİRİNCİ KƏSİLƏN AYAQ - ORTA SİNFİN ÇÖKMƏSİ

İnkişaf etmiş ölkələrdə orta sinif təbəqəsi üçün mənzil artıq əlçatmazdır. İpoteka və ya icarə ödənişi gəlirin 30–50%-ni aparır. Bu, istisna hal deyil artıq, bir çox iri şəhərlərdəki orta vəziyyətdir. Valideynlər köməyi, miras və ya "möcüzə" olmadan ilk ödənişi toplamaq bütöv bir nəsl üçün praktiki cəhətdən mümkünsüzdür.

Bu Bakıdan uzaqda görünən problem kimi görünür? Düşünün. 2019-cu ildə Nərimanovda 2 otaqlı mənzil 100 min manat idi. 2026-ci ildə həmin mənzil 250 min manatdır. Bu gün Bakıda orta maaş isə 1200 manatdır. Və bu orta maaşdır, median deyil. Median daha aşağıdır. 1200 manat maaşla nə 30% ilkin ödəniş, nə də ki, ipoteka ödənişini etmək mümkün deyil. İki otaqlı mənzil 400-500 manat civarında icarəyə verilir və bu da həmin 30-50% edir.

Belə strukturun siyasi nəticəsi var. Bir tərəfdə indiyə kimi mənzil alıb yığanlar . Bizim “Boomer” və sonrakı nəsil. Onların pensiyası və sərvəti bu əmlaklardadır. Digər tərəfdən cavan nəsil. Ev ala bilmədiyinə görə ailə qura bilməyən cavanlar. Hər hansı bir tədbirlər birinə kömək edərsə, digərinə zərər verir. Siyasətçilər dirənib. Dirənməkdə də davam edəcəklər.  Bunu çözmək üçün xüsusi siyasi iradə lazımdır. Bu iradəni hələ dünyanın heç bir ölkəsində görmürük.

IV. İKİNCİ KƏSİLMƏKDƏ OLAN AYAQ – SABİT GƏLİR OLMAYACAQ

Daşınmaz əmlak qiymətləri proqnozları bu hissəni qaçırır.

Uzunmüddətli ipoteka yalnız bir fərziyyəyə əsaslanır. Bu nə "mənzil bahadır" fərziyyəsidir, nə  də ki, "tələb artır" fərziyyəsidir. Yalnız birinə:

milyonlarla insanın növbəti 20-30 ildə sabit gəliri olacaq.

Artmamsa da sabit olsun. Bu olmadan heç kəs üçün 20-25 illik ipoteka psixoloji və maliyyə baxımından işləmir. Sağ düşüncəli heç kim əgər o 30 ildə harada işləyəcəyindən əmin deyilsə, özünü onilliklərlə ödənişə bağlamaz.

Klassik nağıl: Texnologiya işi dağıdır, yenisini yaradır

Köhnə nağıl belədir: yeni maşınlar bəzi işləri məhv edir, amma başqalarını yaradır. Toxucu operator oldu. Operator ustaya çevrildi. Usta mühəndis oldu. Uzun müddətdə iqtisadiyyat yenidən qurulur, yeni peşələr yaranır, ortalama həyat səviyyəsi artır. Bu sxem 200 il işlədi. McKinsey, Goldman, BCG bütün hesabatları buna əsaslandırır: "Süni intellekt də bəzi şeyləri aparar, yenilərini yaradar, tarazlıq saxlanılar."

Problem odur ki, bu arqument artıq etibarlı olmayan bir fərziyyəyə əsaslanır.

Əvvəlki texnologiyalar həmişə üstündə insan əməyini qoruyurdu. Yəni ilk üç sənaye inqilabı sadəcə insandan daha güclü texnologiyalar yaradırdı. Dəzgahın üstündə operator. Operatorun üstündə usta. Ustanın üstündə mühəndis. Dəzgah özünü tənzimləyə bilmirdi. Müştəri ilə danışa bilmirdi. Ona görə insanlara həmişə yer vardı.

Süni intellekt prinsipial olaraq fərqlidir. O, yalnız insandan güclü deyil, həm də ondan ağıllıdır. Kod yazır, proqramçının bir hissəsini götürür. Məlumat analiz edir, analitikin bir hissəsini götürür. Müştəri ilə danışır, sənəd hazırlayır, məktub yazır, prosesləri koordinasiya edir, ofis orta bürokrasiyanın işini götürür. Və ən vacibi isə daim öyrənir. Hər ay bir ay əvvəlkindən daha çox bacarır.

Rəqəmlər artıq var və narahat edicidir.

Anthropic-in baş direktoru Dario Amodei açıq şəkildə deyir ki, 1-5 il ərzində süni intellekt “ağ yaxa” (beyinlə işləyən ofis işçilərinin) sektorundakı başlanğıc vəzifələrin yarısını aradan qaldıra bilər, işsizliyi 10-20%-ə çatdıra bilər.

Forrester analitik şirkəti bildirir ki, 2030-cu ilə qədər ABŞ-da bütün iş yerlərinin 6,1%-i tamamilə məhv ediləcək, daha 20%-i isə kökündən dəyişəcək. Goldman Sachs dünya üzrə 300 milyon tam iş ekvivalentinin süni intellektlə birbaşa təmasda olduğunu qiymətləndirir. Anthropic-in öz tədqiqatları göstərir ki, ən yüksək maaşlı “ağ yaxa” peşələri (proqramçılar, marketinq analitikləri, maliyyə mütəxəssisləri, hüquqşünaslar ) yeni nəsil modellərindən maksimum zərbə alacaq peşələrdir.

Bu gün ofis belə qurulub: bir rəhbər + on işçi.

2-3 ildən sonra: bir rəhbər + onların yerini tutan bir süni intellekt.

4-5 ildən sonra: bir rəhbər + on süni intellekt, milyonlarla agenti koordinasiya edir.

Əgər "zehni" işin əhəmiyyətli hissəsi süni zəka tərəfindən avtomatlaşdırılırsa, orta sinif üçün sabit 20-30 illik karyeralar norma deyil, istisna olur. Sabit karyera olmadan kütləvi ipoteka işləmir.

İpoteka bazarının altındakı əsas mina budur. Mərkəzi bank uçot dərəcələri deyil. Geosiyasət deyil. Miqrasiya deyil. Kütləvi ev sahibliyinin uzun müddətli kredit vasitəsilə mümkün olması ideyası məhv olur.

Siz burada haqlı narazılıq edə bilərsiniz ki, Azərbaycanda ən böyük işəgötürən dövlətdir. Əvvəlki paraqraflarda qeyd etmişəm ki, əhalinin 70% dövlətdən asılıdır. Bəli, bu post-sovet dövrünün qalıqlarıdı və bunu etməyimizi mümkün edən yeganə amil neft-qaz gəlirləri idi. Hazırda bütün proqnozlar 2023-ci ilə qədərdir. O zamana qədər yeni bir neft bumu yaşanmasa, dövlət artıq bu yükü daşıya bilməyəcək. Və biz artıq2026-cı ildə Maliyyə Nazirliyinin etdiklərindən bunu görürü ki, hökumət bu perioda hazırlaşır. Növbəti 3 ildə büdcədən maliyyələşən təşkilatlarda ixtisarlar görəcəyik, həmçinin dövlət şirkətlərində də eynisini müşahidə edəcəyik.

Allahın rəhminə (yeni neftin tapılmasına) gələcəyi bağlamaq yaxşıdır, bunsuz alınmır, amma digər ssenarilərə də hazır olmaq vacibdir.

V. ÜÇÜNCÜ KƏSİLMƏKDƏ OLAN AYAQ – DEMOARAFİYA

Daşınmaq əmlak qiymətlərinin daim olaraq artmasını əsaslandıran amillərdən biri də əhalinin daim artması olub. Yer kürəsində yaşanılacaq torpaq sayı limitlidir, yəni təklifin maksimum verə biləcəyi bir say var. Lakin tələb daim artır (yəni insanlar daim çoxalıq). İqtisadi qanunlara əsasəm qiymət daim artmalıdır. Amma bu delə deyil artıq. Nə dünyada, nə də Azərbaycandan.

Hər hansı bir ölkədə əhalinin artması üçün “fertility rate” (bir qadının ömrü boyu orta hesabla neçə uşaq dünyaya gətirəcəyini göstərən statistik göstərici) 2.1-dən yuxarı olmalıdır. Yəni hər 10 qadına 21 uşaqdan daha çox uşaq olmalıdır. İnkişaf etmiş ölkələrin demək olar ki, hamısında bu göstərici 1.5 ətrafındadır. Bu o deməkdir ki, 5 nəsildən sonra həmin millətdən 25% qalacaq, 10 nəsildən sonra isə kökü kəsiləcək.

2024-cü ilin göstəricilərinə əsasən Azərbaycanda fertillik nisbəti 1.59-1.98 arasında dəyişir (Dünya Bankı ilə bizim Statistika Komitəsi müxtəlif cür hesablayır). Hər nədirsə, Azərbaycanda da əhali sayı azalmağa başlayıb. Baş Nazir belə bu yaxınlarda bu səbəbdən 50 min müəllimin ixtisar olunmasını dilə gətirib (uşaq sayı azaldığından bu qədər müəllimə ehtiyac yoxdur).

Alıcılıq qabiliyyətinin azalması ilə paralelində əhali sayının azalması daşınmaz əmlak bazarı üçün çox da yaxşı xəbər deyil.

Orutacağın bir ayağı artıq kəsilib, digər iki ayaq kəsilməkdədir.

 

VI. FƏLAKƏTƏ ALTI ADDIM

İndi bunların hamısı necə bir-birinə təsir edəcək?

Mən 2025-ci ilin sonunda daşınmaz əmlak bazarında geriləmənin başladığını demişdim. 2026-cı aprelində (4 ay sonra) mənə narazılıqlar gəlməyə başladı ki, niyə qiymətlər düşmədi.

Bur normaldır ki, adi insanlar mexanizlmləri anlamır və hövsələsizdir. Düşünür ki, 30 ildə qurulan sistem bir anda çökür və hər şey dəyişir. Bu belə olmur. Bir zərbə ilə deyil, bir ayda deyil. Tədricən, addım-addım baş verir.

Bu dəyişikliklər yaşaş olduğuna görə də, insanların çoxu reaksiya verə bilməyəcək, aldanılacaq. Enmə yavaş olduqda, əvvəlcə enmə kimi görünmür. Bu məqalədə mən bütün prosesi incələyəcəyəm.

Birinci addım: Yeni nəsillər “oyuna” daxil olmur

Gənclər görür ki, mənzil əlçatmazdır, icarə boğur, sabit işi heç kim vəd etmir, süni intellekt hər il güclənir. Bu reallıqda 30 illik ipoteka "evə etibarlı yol" deyil ağıllı insanın verməyəcəyi bir qərardır. Artıq da etmirlər. ABŞ-da gənc ilk alıcıların payı tarixən aşağıdır. Bu, sistemə yeni alıcıların axınını tədricən azaldır.

İkinci addım: Qiymətlər artmağı dayanır, sonra çökür

"İstənilən qiymətə mənzil alım, gec qalmayım" məntiqi ilə yeni alıcılar və investorların axını olmadan qiymət şişirtmək dayanır. (Bakıda 300 min manatdan bahalı mənzillər demək olar ki, alınmır). Həddindən artıq şişmiş bazarlarda tədricən azalma başlayır. Əvvəlcə görünməz  olur... burada endirim, orada endirim, burada kampnaiya, orada kampaniya, 3o il faizik kredit, sıfır faiz əvvəlcədən ödəniş və s. Ev elanları həftələrlə deyil, aylarla bazarda durur. Sonra da artıq xəbər başlıqları “TƏCİLİ: evlərin qiyməti çökdü”.

Üçüncü addım: İnvestisiya portfeli dağılmağa başlayır

2-5 mənzili olan insanlar görür ki, qiymətlər artmır, icarə aşağı düşür, gəlirlilik düşür. Əmlak vergisi və kommunal ödənişlər artır. Bəzi investorlar qazancı sabitləmək üçün mənizlləri satmağa başlayır. Onlar satır, təklifi artırır və qiymətlərə əlavə təzyiq baş verir.

Dördüncü addım: Zəncirvari reaksiyası başlayır

"Zirvədə aldım." "Daha altı ay gözləsəm ucuzlaşar." "Ucuzlaşan aktiv üçün niyə ipoteka ödəyim?" — klassik bazar psixologiyası işə düşür. Böyük “leverage” (borc pulla alınan daşınmaz əmlak) ilə bir neçə əmlakı olan sahiblər əmlaklarını satmağa başlayır. Bu panika deyil. Bu hər ayrı sahibin rasional davranışıdır. Amma bir yerdə yığılanda panika yaradır.

Beşinci addım: Banklar və tənzimləyicilər xilas etmir

Oxucu sual verə bilər:

- Bəs niyə 2008-ci ili təkrar etmirlər? Faizləri endirirlər, bazarı ucuz kreditlə doldururlar, bankları xilas edirlər, iki ildən sonra bazar böyüyür.

Bir neçə səbəbə görə etmirlər.

1.       Ev təsərrüfatlarının borcları artıq 2008-ci ildəki kimi deyil. Yeni kredit yükü üçün yer daha azdır.

2.      Tənzimləmə daha sərtdir. Əvvəlki böhrandan sonra tələblər gücləndi.

3.      Siyasi etimad "vergi ödəyicisinin hesabına bankları xilas etməyə" aşağıdır.

4.      Dövlətlərin borcu onsuz da yüksəkdir, həm də inflyasiya riskləri qalmaqdadır. Bu siyasət “stagflation”-a (qiymətlər artır, amma iqtisadiyyat böyümür və işsizlik yüksəlir) gətirib çıxara bilər.

Altıncı addım: Sıçrayış olmayacaq

2008-ci ildən sonra bazar nəticədə böyüdü. "Gözləyib dözdük, beş ildən sonra hər şey qayıtdı." Problem odur ki, 2010-cu illərin sıçrayışı artıq mövcud olmayan üç dayağa əsaslanırdı.

1.       Demografiya. 2010-cu illərdə ABŞ-da minillik nəsil aktiv yaşa girirdi. Bu, daim yeni ev sahiblərinin axını yaradırdı. İndi bir çox inkişaf etmiş ölkədə demoqrafik artım zəif və ya mənfidir, doğum azalır, yeni ev təsərrüfatlarının sayı düşür.

2.      Orta sinfin gəliri. 2010-cu illərdə əmək haqqı ilə mənzil qiyməti arasında hələ rasionallıq var idi. Qiymət artımını əsaslandırmaq olardı. İndi bu yoxdur. Orta sinif artıq gəlirinin yarısını icarə/ipoteka üçün verir.

3.      İş sabitliyi. 2010-cu illərdə süni intellekt hər ofis kürsüsünün üstündə dayanmırdı. Beş ildən sonra maaşının ən azı belə olacağına inanmaq mümkün idi. İndi bu inam getdikcə duaya bənzəyir.

Əvvəlki sıçrayışı təmin edən dayaqlar sökülüb.

Bu tsiklik eniş deyil. Bu başqa rejimə keçiddir.

 

VII. SƏNƏ SUAL

Məqaləm apokaliptik kimi səslənsə, inanmayıb yan keçmək olar.

Həqiqətən unikal əmlak dar bir investisiya cəlbediciliyini qoruyacaq. Böyük dünya mərkəzlərindəki əsas lokasiyalar və s. Həqiqətən məhdud təklifi olan obyektlər: tarixi şəhər hissəsindəki tarixi bina, bir daha yaradıla bilməyəcək torpaq sahəsi. Bakıda bu İçərişəhər, həqiqətən görünüşlü məhəllələr, tarixi fondun nümunələri. Bu, nadir incəsənət nümunəsi sahibliyi kimi olacaq, milyonlarla insanın pensiya planı yox. Kapitalı olan və onu yerləşdirə bilən azlığın imtiyazı. Bunları mən investisiya kursumda keçirəm.

Amma əsas mənzil kütləsi yox. Standart ikiotaqlı, üçotaqlı, adi yeni tiklidəki adi mənzil, adi rayondakı tipik evlər yığım aləti olmaqdan çıxacaq. Həqiqi gəlirlər və həqiqi demoqrafiya əsasında qiymətləndiriləcək.

Sənə ən vacib sual

Əgər gələcək üçün ipoteka ilə alınmış 2-5 mənzilinin varsa. Əgər indi daha birini götürməyi düşünürsənsə (çünki "pullar hesabda itirir, əmlak isə həmişə bahalaşır") oturub özünə bir sual ver. Rieltora yox. Bank menecerinə yox. Özünə.

5-7 ildən sonra əmlakım əhəmiyyətli dərəcədə ucuz olarsa, süni intellekt mənim və ya başqasının gəlirini azaldırsa, bazar sıçrayış etmirsə — indi bununla nə etməyə hazıram?

Bugün sahib olduğumuz bütün məlumatlar (qiymət tarixi maksimumda olması), demoqrafik durum (əhalinin azalması), əmək bazarı (dövlətə bağlılıq), süni intellektin tətbiqi (daim ixtisarlar), daşınmaz əmlak sənayesinin hamısı eyni istiqamətə işarə edir. Bu marjinal Fərhad Pərvizi ssenari deyil, daha çox baza ssenaridir.

Bu ssenarini sevməyə bilərsən. Bununla mübahisə də edə bilərsən. Amma yeddi ildən sonra oyanıb görsən ki, pensiya üçün saxladığın üç mənzil əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşıb, icarəçilər gedib (çünki onların yarısı indi şəhərdən kənarda işsizdir) və mənzil qiymətləri qat-qat ucuz yerlərdə uzaqdan işləyirlər. Amma ipoteka kreditini hələ də verməlisən. Nə edərsən?

SON

Mənim fikrim odur ki, insanın evi olmalıdır. Çünki ev böyük emosional rahatlıq gətirir. Amma evə kapital investisiya kimi baxmağın dövri artıq bitdi. Ev yalnız emosional investisiya olaraq qalacaq. Alternativ investisiya imkanlarını araşdırmaq lazımdır.

Bu gün son 30 ilin qaydalarına əsaslanaraq növbəti addımını hesablayan adam öz gələcəyi altına mina qoyur.

Qaydalar dəyişir.

Hələ ki, sakitcə.